Nga Dr Sul Gragjevi
E ardhmja është e brezit të ri , është e fëmijve tanë .
A mundë ta mbajmë paster mjedisin , ta ruajmë natyren
për brezat që vijnë ? - Ky është sot problemi më i madh .
Ngrohja globale konsiderohet sot si një krizë globale e pashembullt , dhe e pa ndëgjuar ndonjeherë .
Sot problemet në këtë kuader janë bërë të mprehta dhe shumë serioze
jo vetëm në vendin tonë që nuk është ngarkuar me ndonjë detyrë të veçantë , por në të gjithë boten . Kuptimi mbi ngrohjen globale duhet të jetë i qartë për secilin . Civilizimi sot ka nevojë për një abandonim të energentëve fosile për të kërkuar burime të reja energjetike , të pastra . Industria ka sot rolin kryesor
dhe prandej duhet që në këtë sektor të mbizotërojë një kontroll i rrept
i prodhimit dhe i emetimit të gazrave të efektit serë (greenhouse) .
Në ngrohjen globale kanë ndikuar dhe vazhdojnë të ndikojnë emetimet e
bioksidit të karbonit CO2 , të metanit CH4 , oksidet e azotit , komponimet e halogjenuara të karbonit .
Duhet ta njohim efektin e gazërave serë dhe të mos qëndrojmë indiferent për asnjë moment sepse emetimet e bioksidit të karbonit , metanit , përbëjnë të keqen më të madhe ndaj njerzimit sepse lidhen me ngrohjen globale , ndryshimet klimatike si dhe ruajtjen e mjedisit e të natyrës dhe kryesorja , me shtresen e ozonit .
Atëhere po të jetë kështu ," pse duhet ta lejojmë këtë krim kunder njerzimit " shprehet Christopher C. Horner .
Pjesa më e madhe e opinionit mendon se ndotja e mjedisit dhe e natyrës është përkeqësuar .
Para nja 150 vjetësh , në atmosferen e tokës ka ekzistuar një ekuilibër
kimik tepër i rendësishëm ndersa sot çdo gjë ka ndryshuar në përbërjen dhe përqindjen e elementëve kimikë në atmosferë . Shkenca , jo vetëm sot , por edhe më parë është marrë me llogaritjet e ndryshme të sasive dhe të efekteve që sjellin këto përbërës në proçeset e ngrohjes globale , ndryshimet klimatike , ndryshimet e temperaturave , reshjet , thatësirat , ndryshimet në nivelet e ujrave që sjellin pasoja negative dhe të pa llogaritshme në token tonë .
Gazërat e efektit serë (greenhouse) atë kohë kanë qenë pjesë e dobishme dhe e domosdoshme e jetës në tokë dhe kjo lidhet me ekuilibrin kimik në atmosferë , me përmbajtjen e një sasie të till , optimale të bioksidit të karbonit dhe të metanit që siguronte një temperaturë mesatare +15 gradë C dhe - 18/19 gradë C , një teperaturë e përshtatëshme për të jetuar . Gazërat e efektit serë u bënë problem i madh serioz kohët e fundit kur sasia e tyre kaloi në përmasa alarmante . Përveç gazit karbonik dhe metanit që hynë në grupin e gazërave natyrorë , janë edhe disa tjerë të fuqishëm si komponimet e halogjenuara të karbonit që nuk ndodhen në natyrë por janë komponime të prodhuara për ftohje etj. Të till janë
hidrofluorkarboni ( HFCx) , perfluorkarboni (PFCx) , klorfluorkarboni (CFCx) dhe që konsiderohen gazëra me efekte të fuqishme në prishjen e shtresës së ozonit e cila mbron jeten në tokë nga një depertim i fuqishëm i rrezatimit ultraviolet (UV) . Për klorfluorkarbonin janë bërë shumë studime. Ky komponim u përdor gjerësisht në sistemet e ftohjes , në kondicionimin e ajrit , në shkumat dhe solventet . Ky gaz i efektit serë arrinë edhe deri në stratosferë ku nën rrezatimin e diellit shpërbëhet në klorinë, atomet e së cilës veprojnë me ozonin duke ia shkatrruar molekulat .
Veçanrisht për këto gazëra Protokolli i Montrealit i vitit 1987 vuri kufizime e norma për përdorimin e tyre dhe pati një rënie të ndjeshme dhe optimiste .
Mbas viteve 1850-55 zhvillimi industrial mori vrull dhe kjo merret si një pikë këthesë në ekuilibrin e energjisë të sistemit klimatik në tokë sepse kjo çoi në rritjen e sasive të CO2 , të CH4 , oksideve të azotit dhe komponimeve të halogjenuara të karbonit në atmosferen e tokës .
Në këtë mënyrë u bë e mundur që të ndryshojë cikli i karbonit dhe ekuilibri natyror i sistemit klimatik të tokës .
Njeriu ka rolin dominues për prodhimin dhe emetimin e miliona tonelata bioksid karboni në atmosferë , pavarësisht se deri në çfarë mase ështe .
Por veprimtaria e njeriut ka mundësi ta ndryshojë klimen dhe mjedisin dhe
një gjë e till u vërtetua edhe pas rezultateve pozitive në paksimin e
përdorimit të klorfluorkarbonit ( CFCx ) në bazë të Protokollit të Montrealit .
Kam mendimin se në vendin tonë duhet ndjekur një strategji e cila duhet ti paraprijë ruajtjes së ekosistemeve , ruajtjes së mjediseve dhe të natyrës për të evituar çdo ndikim që kontribon për ngrohjen globale dhe ndryshimet klimatike .Njerzit nuk e kuptojnë sa duhet ngrohjen globale si një kërcnim ndaj planetit tonë , rendësinë e saj , ndryshimet klimatike dhe si rezultat nuk e vlersojnë si një problem të madh për të dhënë kontributin e ndihmen e tyre në mbrojtjen e natyrës dhe ekosistemeve .
Për kushtet që ka sot vendi ynë dhe detyrimet ndaj ruajtjes së mjedisit , të natyrës dhe ndryshimeve klimatike është e domosdoshme të përcaktohen detyra konkrete në eliminimin ose paksimin e koncentrimeve të disa elementëve që konsiderohen ndotësit më të fortë të ajrit .
Perveç tymrave e pluhrave janë bioksidi i squfurit SO2 , një sasi ozoni O3
oksidet e azotit NO dhe NO2 ose së bashku NOx si dhe monoksidi i karbonit CO . Për secilin element , Ministria e Mjedisit në bashkpunim me Universitetin e Tiranës dhe Akademinë e Shkencave duhet të krijojë standardet kombtare të cilësisë së ajrit që duhet të jenë në harmoni me parametrat europiane .
Se çfarë shkalle rezikshmërie paraqesin këto ndotës të ajrit , kjo të studjohet e të përcaktohet nën drejtimin e Ministrisë së mjedisit .
Bioksidi i squfurit SO2 dhe oksidet e azotit NOx janë ndotës të ajrit që dalin gjatë qarkullimit të makinave dhe pikerisht të atyre makinave që janë të vjetra dhe që nuk u funksionon konvertuesi katalitik i cili bën transformimin e gazërave të demshëm në të pademshëm . Të dy përbërësit kontribojnë në shirat acide përveç problemeve të frymëmarjes dhe infeksioneve në mushkritë e fëmijve .
Për këtë arsye këto gazëra duhet patur nën kontroll të vazhdueshëm e të rregult me normat , sasinë prezent si dhe përqindjen që do të reduktohet për Tiranen dhe qytetet me qarkullim të dendur të makinave .
Edhe monoksidi i karbonit CO , që në doza të mëdha është shumë i rrezikshëm , zakonisht del nga djegëja e jo e plotë e motorit të makinave që punojnë me naftë . Shpesh ky gaz shkakton asfiksi sepse ai absorbohet prej gjakut në vend të oksigjenit . I përmenda këto për ti patur parasysh gjatë zbatimit të detyrave për reduktimin e treguesve të ndotjes së ajrit në
qytetet kryesore . Cilsia e ajrit si rezultat i masave të rrepta që janë marrë në SHBA dhe Europë , nga reduktimi i sasisë së atyre gazërave , ka patur rritje të ndieshme , pra, nga paksimi i sasive të ndotësve.
Edhe ozoni O3 , që krijon një shtresë vitale në stratosferë dhe na mbron nga rrezatimi i fortë ultraviolet ( UV ) , në shtresat e afërta të atmosferës ,
shkakton irritimin e frymëmarjes në njerzit , pra, duhen bere matje sistematike e kontrolle . Por shqetsuese do të jetë e ardhmja e mjedisit dhe e natyrës me ndertimin dhe futjen në punë të TEC ve , kur vendi ynë ka mundësi të mëdha për të përdorur burime të pastra energjetike , në radhë të parë ujin dhe pastaj burimet e erërave . Gabime të tilla behen nga që nuk kuptohet rendësia e ngohjes globale , pasojat e saja me ndryshimet klimatike ose kur në këto situata drejtojnë profiti dhe paraja dhe jo "arsyeja njerzore" Sot në gjithë vendet po shikohet me përparësi zevendsimi i burimeve të energentëve "fosile" me burime të pastra që nuk emetojnë bioksidin e karbonit , oksidet e azotit , metanin .
Për një TEC me fuqi 1000 megavat nevoiten rreth 3.0 miljon ton qymyrguri për një vit duke shkaktuar një ndotje të tmershme të ajrit dhe gjithë mjedisit , jo vetëm rreth radiusit të tij por edhe gjithë zonës bregdetare të vendit e në thellësi nga krijimi i mijëra e mijëra tonelata bioksid karboni CO2 , tymra, pluhra por edhe me bioksidet e azotit e të squfurit .
Cfarë do të ndodhte me toksikologjine dhe ekosistemet , po me cilsinë e ajrit dhe shëndetin e njerëzve ?
E njejta gjë është me ndertimin e centraleve berthamorë .
Cfarë do të thotë të ndertosh një central bërthamor në Shqipëri ?
Nuk jam kunder ketij opsioni por mendoj se jemi larg një shfrytëzimi
të një burimi të energjisë nukleare (atomike) , jemi të pa pergatitur , se kurr nuk jemi shquar për disiplinë teknike -shkencore , aqë më tepër për një kapacitet shkencor dhe tru kolektiv në këtë fushë . Ne edhe sot jemi krejtësisht të pa mbrojtur prej ndonjë radiacioni eventual që mundë të shkaktohet nga ndonjë avari apo ndonjë difekt teknologjik të centraleve bërthamore në rajonin tonë . Duhet te dihet se ne çdo teknologji sado e re qoftë , rastet e avarive janë të pashmangshme , por në rastin e centraleve bërthamore , ato janë katastrofike , një gabim sado i vogël është fatal për popullsinë jo vetëm të vendit tonë por edhe më tej , çfarë mundë të bëjë një Akademia e Shkencave qe nuk ka institutete dhe kuadrot si duhet , për këtë fushë dhe për shumë fusha të tjera . Ende nuk shihet ndonjë arritje të pakten në fushen e ruajtjes së mjedisit dhe natyrës në fushen e klimatologjisë apo ndonjë fillim në nanoindustri , nanoteknologji dhe nanoshkencë që zakonisht media shqiptare nuk heziton të shkruaj për to .
Eshtë e vërtetë që centralet bërthamore nuk prodhojnë bioksidin e karbonit CO2 , megjithate shumica nuk e futë këtë energji nukleare në grupin e energjive të pastra nga burime të pastra . Por në të njejten kohë
reaktorët atomikë prodhojnë mbetje të cilat kanë radioaktivitet i cili qendron në gjendje rrezatimi për mbi njëqind mijë vjet , problem tepër i madh dhe për të cilin ka plot debate lidhur me depozitimin e mbetjeve
radioaktive që në rradhë të parë këto të mos i mbeten brezave që vijnë pas , fëmijve tanë , që të mos jetojnë në një radiacion atomik të përgjithëmonshëm .
Për këtë është mirë që të organizohet një diskutim shkencor dhe filozofik i gjërë me shkenctarë , teknologë , kimistë ,fizikanë , klimatologë , gjeologë , ekonomistë dhe përfaqsues të organizatave jo-qeveritare të mjedisit dhe të ruajtjes së natyrës nën drejtimin e Akademisë Shkencave . Qeveria , cilado qoftë , duhet të luaj një rol të madh në drejtimin e të gjithë problemeve që lidhen me ngrohjen globale , ruajtjen e natyrës dhe përdorimin e burimeve energjetike "alternative" .
Edhe pse ndryshimet klimatike ndodhin në mënyrë globale , ne duhet të punojmë e të zbatojme detyrat tona për vendin tonë . Ashtu si shumë vende tjera edhe ne duhet të fillojmë pa vonesë me faktorin "energji alternative " me qellimin e mirë që ta mbrojmë natyren e pastër dhe të krijojmë sado të jetë e mundur një farë pavarësie në energji . Pra , kur flasim për energji alternative kemi parasysh gjetjen e alternativave tjera të cilat duhen shfrytëzuar për të marrë prej tyre efektivitetin më të madh .
Këto energji alternative shfrytëzohen në kushtet kur kërkesat për energji rriten çdo ditë , krahas rritjes së çmimeve në burimet energjetike të naftës dhe gazit dhe ç'është kryesorja , burimet e tyre nuk prodhojnë apo emetojnë gazërat e efektit serë (greenhouse) .
Përdorimi i etanolit (alkoli etilik) 15% ose me shumë në përzierje me benzinen çon në kursimin e një sasi karburanti dhe nuk ka nevojë të përdoret benzinë me oktan të lartë . Duke qenëse etanoli ka më tepër
oksigjen (O2) sesa benzina kjo bën të mundur djegien më të mirë të motorit duke reduktuar emetimin e gazërave në proçes . Përdorimi i etanolit si biokarburant duhet shikuar si një rrugë me leverdi ekonomike dhe shkencore në vendin tonë , me menyren e distilimit te misrit te fermentuar .
Përdorimi i burimeve të erës si burim i paster është një alternativë që sot ka një aplikim të gjërë në Europë dhe SHBA . Në vendin tonë ka shumë terrene ku mundë të ndertohen impjante të energjisë së erës me turbinat që nuk zëjnë vend aqë shumë sa ato të zakonshmet .Politika e Qeverisë duhet të mbështesë investimet për burime të tilla që janë më të pastra dhe me kosto më të ulët dhe kjo , duhet bërë pa humbur kohë .
Sot jashtë vendit tonë nga burimet e erës prodhohen miljarda kw/orë energji e pastër pa emetime të gazit karbonik .
Mendoj se është e domosdoshme që në kuadrin e Akademisë së Shkencave një Institucion te merret me kërkimet shkencore të avancuara për klimen dhe ndryshimet e saj në mënyrë që shkenca të jetë në krye të gjitha detyrave dhe problemeve që lidhen me ngrohjen globale dhe ndryshimet klimatike dhe përveç kësaj ajo duhet të publikojë çdo arritje në fushen e shkencës me anë të medias gjë e cila nuk duket deri tani .
Synimi i shkencës duhet të jetë "drejtë progresit", drejtë teknologjive të reja. Pa shkencë s'ka teknologji , s'ka ekonomi , s'ka zhvillim , s'ka as civilizim ndersa shkenca është një komponent kryesor i civilizimit .
Prandaj shkenca duhet kuptuar per rolin e saj në zhvillimin e shoqërisë .
Burime: 1. The Skeptical Environmentalist . Bjorn Lomborg , 2007
( Universiteti Aarhus Danimarke )
2. Alternative Energy for Dummles . Rick DeGunther ,2009
Dr. Sul Gragjevi
